Frá árinu 1991 hafa orðið miklar framfarir á Íslandi, mikill uppgangur í efnahagslífi sem rekja má til grundvallarbreytinga sem gerðar voru á íslensku hagkerfi undir forystu Sjálfstæðisflokksins. Breytingarnar fólust í einföldun skattkerfisins, lækkun skatta, uppbyggingu hlutabréfamarkaða, lágum fjármagnstekjuskatti, öflugum sjávarútvegi og einkavæðingu fjölda ríkisfyrirtækja. Nýsköpun í atvinnulífinu var aukin um leið og atvinnustarfsemin varð fjölbreyttari með fjölda nýrra fyrirtækja og atvinnugreina.
Í kjölfar þessara breytinga fór hagvöxtur vaxandi samhliða auknum kaupmætti sem jókst meir en á nokkru öðru hagvaxtaskeiði á Íslandi. Ísland komst á lista yfir efnuðustu þjóðir heims og frelsi einstaklinga var í hávegum haft. Þessum jákvæðu og þarflegu breytingum fylgdi mein, kerfisbrestur, sem fyrst kom berlega í ljós árið 2006. Kerfisbrestur þessi var að minnsta kosti að einhverju leiti fyrirsjáanlegur. Nú er Ísland í kreppu og illa statt. Kreppan er ekki sjálfsprottin, samtvinnaðir þættir innanlands og utan voru orsakavaldar.
Til að átta sig betur á stöðunni eins og hún er, höfum við tekið saman stutt yfirlit um stöðu efnahagsmála. Stöðumatið er að finna í kafla II.
Það er flokknum hollt að líta um öxl og reyna að svara heiðarlega hvað það var sem brást og hvað hefði mátt gera betur. Hér er gerð tilraun til að varpa nokkru ljósi á atburðarásina og þar dregin fram hugsanleg mistök stjórnvalda og stofnana á vegum stjórnvalda á undangengnum árum. Gagnrýni þessi gerir ráð fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn hefði, með öðrum viðbrögum, aðgerðum , m.a. með lagasetningum eða breytingum á núgildandi lögum, getað minnkað skaðann sem hrun bankanna hafði á þjóðarhag. Gagnrýni þessa er að finna í kafla III.
Hagur þjóðarinnar hlýtur alltaf að sitja í fyrirrúmi hjá sjálfstæðismönnum og því á flokkurinn að vera óhræddur að greina mistök seinustu ára og forystumanna flokksins. Sjálfstæðisflokkurinn er hafinn yfir persónur og leikendur, hann er til fyrir fólkið í landinu og fólkið í landinu þarfnast þess mjög núna að sú stefna sem flokkurinn stendur fyrir nái fram að ganga, en taki tillit til þeirrar gagnrýni sem hér er framsett. Þá mun Ísland verða fljótara en ella að ná sér á strik.
II. STÖÐUMAT EFNAHAGSMÁLA
Það verður mikill samdráttur (10%) í þjóðarframleiðlsu á árinu 2009 og mikill samdráttur er fyrirsjáanlegur í fjárfestingum og einkaneyslu á árinu. Fall krónunnar hefur mikil neikvæð áhrif á efnahagsreikninga fyrirtækja og skulda- og eignastöðu einstaklinga. Þá hafa lífeyrissjóðir orðið fyrir verulegum skelli og einnig hefur hluti af sparnaði einstaklinga rýrnað (peningamarkaðssjóðir og viðbótalífeyrissparnaður) Mikil neikvæð auðsáhrif hafa orðið gegnum verðfall hlutabréfa og á raunhúsnæðisverði. Aðgengi fyrirtækja og einstaklinga að lánsfé er mjög takmarkað og nær alger þurrð á langtímafjármagni. Þetta leiðir af sér háan fjármagnskostnað (vegna hás vaxtastigs innanlands) og hárra áhættuálöga á erlend lán. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur dregist saman og mun dragast enn meira saman á árinu.
Skuldir ríkisins koma til með að aukast mjög og gætu numið 500-700 ma.kr. þegar miðað er við nettó vaxtaberandi skuldir. Þá er fyrirsjáanleg mikil aukning atvinnuleysis og minnkandi atvinnuþátttaka. Vöruskipta- og þjónustujöfnuður verður jákvæður á þessu ári vegna mikils samdráttar í innflutningi en aukningar í útflutningi.
Verðbólga, sem aukist hefur mjög hratt frá miðju ári 2007, náði hámarki í byrjun þessa árs og flest bendir til þess að hún muni lækka hratt næstu mánuðum. Verðbólguspár segja verðbólgu verða um 5% undir lok þessa árs og fari í 2,5% á 1. ársfjórðungi 2010. Með mikilli lækkun verðbólgu og almennum efnahagslegum samdrætti hafa skapast skilyrði fyrir snarpri lækkun stýrivaxta.
Heildarmynd efnahagsframvindunnar hefur versnað til muna við fall bankanna eins og glögglega kemur fram í eftirfarandi töflu.
Hagspár fyrir árin 2009 og 2010
|
|
Fyrir bankahrun |
Fyrir bankahrun |
Eftir bankahrun |
Eftir bankahrun |
|
|
2009 |
2010 |
2009 |
2010 |
|
Einkaneysla |
-7,7 |
-7,8 |
-25,2 |
-4,3 |
|
Fjármunamyndun |
1,3 |
1,8 |
-28,9 |
10,8 |
|
Þjóðarútgjöld |
-3,3 |
-2,7 |
-20,3 |
-0,4 |
|
Verg landsframleiðsla |
-2,0 |
-1,9 |
-9,9 |
-0,8 |
|
Viðskiptajöfnuður |
-13,3 |
-10,7 |
0,1 |
0,2 |
|
Atvinnuleysi |
3,2 |
4,2 |
9,4 |
9,8 |
Heimild: Peningamál 2008-2 og 2009-1 Seðlabanki Íslands
Alþjóðleg fjármálakreppa flýtti heldur fyrir íslenska hruninu. Til þess hefði komið án kreppunnar, þó líklega hefði lendingin orðið mun mýkri ef hrunið hefði ekki átt sér stað í miðri alþjóðakreppu. Óvíða er kreppan jafn djúp og hér – því verður að gera því skóna að vandinn sé að miklu leyti heimatilbúinn. Eftirfarandi umfjöllun tekur eingöngu á þessum heimatilbúna vanda og reynt að svara spurningunni „Hvað hefði Sjálfstæðisflokkurinn mátt gera betur? Margar mismunandi skoðanir eru til á því hver mestu mistök Sjálfstæðisflokksins hafa verið.
Í Sjálfstæðisflokknum rúmast margar hugmyndir og ekki er hægt að allir sjálfstæðismenn geti skrifað undir allt það sem allir sjálfstæðismenn skrifa. Sú leið var farin að um þau efnisatriði sem ekki var afgerandi meirihluti fyrir að setja inn í þetta skjal, skyldi sett í sérkafla undir vinnuheitinu „Hugsanleg mistök“.
1) HAGSTJÓRN
a. Seðlabanki Íslands fer með stjórn peningamála auk margvíslegrar annar starfsemi. Meginmarkmið SÍ er að viðhalda stöðugleika í verðlagsmálum. Önnur mikilvæg verkefni snúa að varðveislu gjaldeyrisvarasjóðsins og stuðla að öruggu og virku fjármálakerfi. Þá getur SÍ veitt fjármálastofnunum tímabundið fyrirgreiðslu til að fleyta þeim yfir lausafjárvanda sé það talið nauðsynlegt til að varðveita traust á fjármálakerfinu.
Stjórnvöld og Seðlabankinn brugðust of seint við mikilli stækkun bankakerfisins. Nauðsynlegt hefði verið að auka varasjóðinn samhliða stækkun bankanna á þeim tíma sem lántökur í erlendri mynt á hæfilegum kjörum voru í boði, eða stemma stigu við stækkun bankanna.
Þróunin sem hófst með kapphlaupi banka og Íbúðalánasjóðs, samhliða aðgengi að erlendum lánum, var með þeim hætti að stjórnvöldum og SÍ bar án nokkurs vafa að grípa í taumana. SÍ hefði getað sett á hærri lausafjárkröfur á bankana en hér giltu og voru í samræmi við þar sem annars staðar tíðkaðist. Til slíkra aðgerða hefði þurft að grípa til á árunum 2005-06 ef duga hefðu átt. Enda þótt bindiskyldu væri minna beitt í EES-svæðinu gat Seðlabankinn beitt henni eða selt ríkisbréf til að hamla á móti lánaþenslu bankanna.
SÍ hefur ekki, samkvæmt gildandi lögum, boðvald yfir fjármálafyrirtækjum sem uppfylla skilyrði laga um eigið fé og lausafé. Slík íhlutunarheimild tíðkast ekki í frjálsum hagkerfum. Umsjónarvald og ábyrgð bankans felst ekki síst í að beina tilmælum til bankanna og vara við þegar stefnir í óefni. Hér hefði SÍ mátt vera mun afdráttarlausari gagnvart fjármálastofnum og stjórnvöldum. SÍ hefði getað sett bönkunum stólinn fyrir dyrnar með t.d. að takmarka eða skilyrða aðgengi þeirra að lausafjárstuðingi (endurhverf viðskipti) ef þeir drægju ekki úr erlendum umsvifum eða flyttu hluta af starfsemi sinni erlendis. Þetta á bæði við strax á árinu 2006 og ekki siður þegar líða tók á árið 2007. Á hinn bóginn breyttist þessi staða þegar bankarnir tóku að safna skuldum við Seðlabankann. Þá bar honum að neita þeim um óskilyrtan ádrátt þeirra.
Miklar lánveitingar SÍ til bankanna gegnum svokölluð endurhverf viðskipti, bæði upphæð lánveitinga til einstakra banka og þau veð sem komu frá bönkunum og lánað var út á, og féllu að hluta á íslenskan almenning eru gagnrýniverð og skoðast í ljósi sögunnar sem alvarleg mistök.
b. ICESAVE. Stærstu mistök SÍ voru að samþykkja fyrir sitt leyti innlánssöfnun íslensku bankanna á erlendri grundu (fyrst og fremst Icesave). Hér hefði SÍ átt að grípa inn í strax (innlánssöfnunin erlendis hófst 2006) með því að leyfa ekki íslenskum útibúum bankanna erlendis að taka við innlánum sem féllu undir íslenskar innstæðutryggingar. Hvað sem lagatúlkun á formlegum skuldbindingum landsins leið mátti bankanum vera ljóst að innan EES var reiknað með að innlán væru tryggð og að viðbrögð yrðu hörð ef undan því væri vikist. Greiðslur bankanna til tryggingarsjóðs innstæðna voru of lágar þegar tekið er tillit til áhættu og útþenslu bankana. Hin öra aukning innlána þeirra sem fengin voru utan Íslands hefðu að réttu lagi átt að kalla á stóraukin framlög til sjóðsins
c. ÁBYRGÐIR RÍKISINS Í REYND. Almenningi var ekki gerð grein fyrir þeim möguleika að ábyrgð á hundruðum milljarða króna, í formi innstæðna í Bretlandi lægi hjá íslenska ríkinu.
d. PENINGAMÁLASTEFNAN. Frá því snemma árs 2001 hefur Seðlabankinn haft verðbólgumarkmið sem sitt meginmarkmið. Hagkerfið er lítið, opið og gjaldmiðillinn lítill. Verðbólgan hefur verið mjög há síðustu mánuðina og því hefur meginmarkmið peningamálastjórnin ekki náðst. Stóru mistökin voru að bregðast ekki hart við lánaþenslunni þegar árin 2004-5. Ekki hefur verið mikil fagleg umræða um peningamálastjórnunina. Fræðileg úttekt á peningamálastefnunni og umræða hefði verið til hins góða, fyrir Seðlabankann, stjórnvöld og íslenskan almenning.
e. GENGDARLAUS ÚTGJALDASTEFNA RÍKISINS gengur þvert á yfirlýst markmið SÍ (peninga-málastefnu) og hefur síst hjálpað til í viðleitni bankans að ná tilætluðum árangri. Raunveruleg þróun ríkisútgjaldanna yfir lengri tíma litið leyfði ekki þær skatta-lækkanir sem ákveðnar voru, þarna var óbrúanlegt bil á milli stefnu flokksins og framkvæmdar. (Sjá nánar lið 6).
f. ÞENSLUÁHRIF ÍBÚÐALÁNASJÓÐS. Þrátt fyrir að það hafi verið kosningaloforð Framsóknarflokksins að IBLS veitti 90% húsnæðislán, lagði Sjálfstæðisflokkurinn blessun sína yfir það loforð og uppfyllti með Framsókn. Þessi gjörningur var vanhugsaður og óheillaskref. Misvægið sem kapphlaup bankanna og Íbúðalánasjóðs leiddi af sér var stórslys.
g. Það er óheppilegt að í bankastjórn SÍ hafa setið fyrrum valdamenn þjóðarinnar og stjórnmálamenn. Umræðan um störf bankans og stefnu má ekki vera pólitískt lituð.
2) YFIRSTJÓRN (YFIRSÝN) FJÁRMÁLA- OG PENINGAMÁLA, EFTIRLIT OG REGLUVERK
a. YFIRSTJÓRN PENINGA- OG FJÁRMÁLA Á ÍSLANDI, EFTIRLIT OG REGLUVERK. Innganga Íslands í EES fól í sér að Ísland fékk aðgang að innri markaði Evrópusambandsins og tók upp evrópskar reglugerðir, m.a. um fjármagnsmarkaði og fjármálafyrirtæki. Allt regluverk og eftirlitskerfi með fjármálafyrirtækjum var með sama hætti og tíðkast í nágrannalöndunum. Þótt deila megi um lagaramma og reglugerðir, er ljóst að samhliða þessu láðist að styrkja nægilega fjármálaeftirlit og umsjónarvald og ábyrgð Seðlabankans. Ljóst mátti vera, miðað við hvernig eftirliti og umsjónarvaldi er háttað í þeim löndum sem búa við sambærilegt fjármálakerfi, að mikil þörf var á styrkara eftirlitskerfi fjármálafyrirtækja á Íslandi.
b. FME. Mikil krosseignatengsl og vensl nokkurra stórra hluthafa virðast hafa leitt til þess að rekstur fjármálafyrirtækja varð keimlíkur rekstri mikið skuldsettra eignarhaldsfélaga – þar sem áhættustýringu virðist annað hvort ekki hafa verið beitt eða ekki á fullnægjandi hátt. FME hefur úrræði til að fylgjast með slíku og úrræði til að krefjast breytinga.. Ríkið hefði hugsanlega átt að beita sér fyrir því að fá erlenda sérfræðinga til liðs við eftirlitsstonanir fjármálamarkaðarins á Íslandi. Fólk sem hefði haft sérþekkingu á bankarekstri í alþjóðamhverfi, þeim markaði og þeirri tegund hagkerfis sem við vorum að ganga inn í. Eftirlitsstofnanir áttu og erfitt með að keppa um innlent starfsfólk með reynslu og þekkingu á fjármálageiranum, enda fjárframlög til FME í litlu samræmi við vöxt bankakerfisins, sem aftur vekur upp spurningu um hvort eftirlitið hafi getað sinnt sínum skyldum.
c. YFIRSÝN FJÁR- OG PENINGAMÁLA. Þrjú ráðuneyti fara með yfirstjórn efnahags, viðskipta- og fjármála; Forsætis-, fjármála- og viðskiptaráðuneyti. Eftirlit með fjármálafyrirtækjum hefur verið höndum þriggja aðila, FME, Seðlabankans og Kauphallarinnar (þegar um skráð fyrirtæki er að ræða). Við þessar aðstæður er alltaf hætta á að yfirsýn skorti, boðleiðir verði flóknari og ábyrgð óljósari. Þá kann þekking að dreifast um of. Mikill vafi leikur á hvort skynsamlegt hafi verið að aðskilja Seðlabanka Íslands og FME á sínum tíma.
Eftirlitskerfi og umsjónarvald opinberra stofnana, s.s FME, Seðlabanka og ráðuneyta var ófullnægjandi. Nægjanlegu aðhaldi og eftirliti var greinilega ekki sinnt
d. AÐGERÐARÁÆTLUN STJÓRNVALDA NÁÐI EKKI FRAM AÐ GANGA. Alvarlegar athugasemdir voru gerðar við viðskiptamódel, stækkun og framferði íslensku bankanna og sýnt var fram á með rökum að bönkunum væri bráð hætta búin snemma árs 2006. Öflugri viðbrögð opinberra aðila á þeim tíma hefðu getað takmarkað það mikla og tjón og vanda sem við stöndum frammi fyrir. Ríkið setti á fót samráðshóp í febrúar 2006 um "fjármála-stöðugleika og viðbrögð". Að þessu samkomulagi komu: forsætisráðuneyti, fjármálráðuneyti, viðskiptaráðuneyti, Fjármálaeftirlit og Seðlabanki Íslands. Nefndin hélt tíða fundi, skiptist á upplýsingum og gerði viðbúnaðaráætlanir. Svo virðist sem viðleitni stjórnvalda til að m.a. að draga úr efnahagsreikning bankanna hafi ekki borði tilætlaðan árangur. Ekki var nóg að gert vegna aðsteðjandi vanda.
3) EINKAVÆÐING BANKANNA. Óumdeilt er að rétt hafi verið að einkavæða þá banka sem voru í eigu ríkisins árið 2002. Með því leystist úr læðingi kraftur sem var atvinnu-lífinu nauðsynlegur. Pólitísk fyrirgreiðsla skyldi líða undir lok og skilvirkni markaðarins ráða. Þetta ferli hófst árið 1990 þegar Útvegsbankinn var sameinaður minni bankastofnunum og úr varð Íslandsbankinn og lauk þegar Landsbankinn og Búnaðarbankinn voru að fullu einkavæddir. Mjög er hins vegar gagnrýnt hvernig var staðið að að einkavæðingu þessara tveggja banka. Ferlið var ógagnsætt og hagstæðari tilboð fyrir ríkissjóð á alla hefðbundna mælikvarða voru sniðgengin. Ekki var fylgt upphaflegri aðferðarfræði, s.s. um dreifða eignaraðild. Bankarnir lentu, að einhverju marki eftir pólitískum línum, í höndum aðila sem voru reynslulitlir í bankastarfsemi (alþjóðlegri sérstaklega) Meðferð sparifjár er alltaf viðkvæm og þarf að vera háð ströngum siðalögmálum, auk öruggrar framkvæmdar laga og reglugerða . Margt í upphaflegri aðferðafræði við einkavæðingu ríkisbankanna tveggja var heppilegt s.s. að gera ráð fyrir mjög dreifðri eignaraðild. Að þessu öllu skal hyggja þegar kemur að því að einkavæða bankana á ný. Það ferli taki mið af þeim augljósu mistökum sem gerð voru við einkavæðingarferlið hið fyrra.
4) ÞJÓÐHAGSSTOFNUN LÖGÐ NIÐUR OG EKKERT KOM Í STAÐINN. Það hefur ekki verið skýrt með fullnægjandi hætti af hverju ÞHS var lögð niður á sínum tíma. Stofnunin hafði gengt mikilvægu hlutverki við stjórn efnahagsmála um áratugi með faglegri upplýsingagjöf til stjórnvalda. Mikilvægur þáttur í starfsemi ÞHS var að leggja sjálfstætt mat á þróun efnahagslífisins og einstakra þátta þess. Þess utan var stofnunin þingmönnum, Alþingi, hagsmunaðilum og fleirum til ráðgjafar og umsagnar. Það má telja vafalaust að mikið gagn hefði verið af sjálfstæðri og faglegri umsögn og mati ÞHS á þróun efnahagsmála á seinustu árum. Greiningadeildir bankanna héldu að almenningi og fyrirtækjum einhliða greiningum og mati á íslensku efnahagslífi, en sárlega vantaði faglega og gagnrýna umfjöllun um efnahagsástandið, stöðu og framtíðarhorfur.
5) STÆRÐ BANKAKERFISINS sem hlutfall af vergri landsframleiðsu (VLF) jókst stöðugt og hratt. Við þessari óheillaþróun var varað en viðbrögðin voru ekki nóg og bankarnir ekki beittir þeim þrýstingi sem nægt hefði til að rifa seglin. Með öllu skal samt ósagt látið hvort þrýstingur og tilmæli frá stjórnvöldum og SÍ hefðu borið árangur. Vilji bankanna og eigenda þeirra til útrásar og útþenslu var mikill. Í frjálsu hagkerfi hafa stjórnvöld ekki beint og óskorað boðvald yfir fyrirtækjum. Því hefði þurft inngrip stjórnvalda, e.t.v. sérstaka lagasetningu til hamla útþenslu bankana. Vandséð er að almennur pólitískur vilji hefði verið fyrir því, á árunum 2006 og fram á árið 2008, en í ljósi sögunnar hefðu slíkar aðgerðir a.m.k. takmarkað skaðann sem við stöndum nú frammi fyrir. Á hinn bóginn er löngu vitað að styrk stjórn peningamála er meðal þeirra verkefna sem almannaheill beinlínis krefjast að sé á hendi ríkisvaldsins, því ella kann misvægið að leiða til þjóðarógæfu.
Þar til bærar stofnanir, sem heyra undir stjórnvöld, sofnuðu á verðinum. Ekki var nægur skilningur á áhættustýringu, eftirliti og mögulegum afleiðingum þess að gríðarmikil skuldsetning bankanna og eigenda þeirra gæti lent á almenningi á Íslandi, svo sem lán Seðlabanka Íslands til bankanna – sem svo varð raunin.
Ábyrgð eigenda og stjórnenda bankanna, sem skákuðu í skjóli Seðlabankans sem lánveitenda bankanna til þrautavara, er mikil.
6) ÚTÞENSLA HINS OPINBERA í valdatíð flokksins er í engu samræmi við yfirlýsta stefnu hans og raunar furðulegt að ekki skyldi vera gætt meira aðhalds á góðæristímum (2003 – 2008). Þessi mikla útþensla var hugsanlega ein mestu mistök Sjálfstæðisflokksins. Ríkið og umsvif þess þöndust út. Sanngjörnum og réttlátum skattalækkunum átti að fylgja aðhald í rekstri ríkissjóðs. Svo virðist sem tekjuafgangur hafi orðið sjálfstæður mælikvarði á árangur og ekki litið á útgjaldavöxtinn. Aðhalds var þörf í ríkisfjármálum og sérstaklega þar sem fyrir lá að verulega innspýting erlends fjármagns vegna stóriðjuframkvæmda myndi valda töluverðri þenslu. Fyrir lágu aðvaranir m.a SÍ.
7) SAMKEPPNI. Gott siðferði og virk samkeppni eru forsendur frjálsræðis í viðskiptum. Sjálfstæðisflokknum ber að líta eftir þessu og tryggja nægilega vel, en það var ekki gert. Mikilvægt hefði verið að Sjálfstæðisflokkurinn beitti sér fyrir því að styrkja regluverk samkeppnislaga þ.m.t. framkvæmd laganna. Mikilvægt er að sporna við fákeppni með lögum. Á umliðnum árum hefur það veist nokkrum aðilum tiltölulega auðvelt að ná að eignast markaðsráðandi hlut í mikilvægum atvinnugreinum.
8) ÖNNUR ATRIÐI
a. Efnahagsbrotadeild lögreglunnar. Rétt hefði verið að huga sérstaklega að því að styrkja efnahagsbrotadeld lögreglunnar samhliða miklum vexti fjármálageirans.
b. Fjölmiðlalög. Nauðsynlegt hefði verið að tryggja að fjölmiðlar gætu ekki verið í meirihlutaeigu eins manns eða fyrirtækjasamstæðu. Tryggja hefði þurft dreifða eignaraðild markaðsráðandi fjölmiðla til að gæta hlutleysis. Samþjöppun á eignarhaldi fjölmiðla hefur verið óeðlileg og skaðleg íslensku samfélagi með mjög einhliða framsetningu frétta.
c. Sjálfstæðisflokkurinn hefði mátt beita sér fyrir meira gagnsæi í viðskiptum almennt og eflingu siðvits.
d. Styrking þingræðis. Einmitt þegar Sjálfstæðismenn voru í fyrirsvari fyrir þjóðina hefði átt að leiða til lykta nauðsynlegar breytingar á valdajafnvægi þings og framkvæmdavalds. Aðgengi þingmanna að sérfræðingum hefði mátt bæta verulega.
e. Hik Sjálfstæðisflokksins, fram að falli bankanna, við að ræða Evrópumál, peningastefnu, myntina ríkisfjármál og störf Alþingis hefur haft skaðleg áhrif á Ísland. Sjálfstæðisflokkurinn hefði átt að koma á sterkari umræðuhefð í grasrótinni. Flokkurinn verður að hlusta á baklandið, og má ekki veigra sér við að ræða eldfim mál – áður en í óefni er komið.
f. Upplýsingagjöf. Bæði fyrir og eftir hrun íslensks fjármálamarkaðar er upplýsingagjöf Sjálfstæðisflokks áfátt, bæði til félagsmanna sinna (ótrúlega lítil notkun nets og þeirra tækninýjunga sem bjóðast) og ekki síður þjóðarinar allrar.
g. Pólitísk ábyrgð. Það skýtur skökku við að á ríflega 100 dögum eftir eitt mesta efnahagshrun vestræns ríkis á friðartímum var enginn kallaður til ábyrgðar af hálfu Sjálfstæðisflokksins. Þau skilaboð til þjóðarinnar, að enginn beri pólitíska ábyrgð eru röng. Hér dugir séríslensk skilgreining á pólitískri ábyrgð ekki. Pólitísk ábyrgð snýst ekki um að kjörinn fulltrúi eigi að sitja sem fastast þrátt fyrir mistök hans sjálfs eða undirmanna – heldur hið gagnstæða. Að standa upp og fara þó hann hafi hugsanlega ekki brotið lög. Láti stjórnkerfið njóta vafans og láti sína persónu ekki vera fyrir.
h. Pólitískar stöðuveitingar. Sjálfstæðisflokknum hefur verið legið á hálsi að hafa staðið fyrir pólitískum stöðuveitingum. Hér verður Sjálfstæðisflokkurinn að taka af skarið og heita því og sjá til þess að opinberar stöðuveitingar verði ákveðnar á faglegum og hlutlægum grundvelli. Sjálfstæðisflokkurinn hefði átt að beita sér fyrir því að að skera á tengsl stjórnmálaflokka, ríkisstofnana og viðskiptabanka.
i. Yfirlýsingar stjórnvalda. Skilyrðislausar stuðningsyfirlýsingar stjórnvalda við bankana, (í fjölmiðlum heima og heiman) sem í fólst óbein ábyrgð eru gagnrýni verðar. Erlendir lánveitendur veittu bönkum, sérstaklega síðustu tvö árin, aðgang að gífurlegum fjárhæðum, sem þeir máttu vita að ekki gátu endurgreiðst nema af almannafé. Án þessara yfirlýsinga hefði þenslan vart orðið hin sama.
Um neðangreind atriði er ekki meirihlutavilji í nefndinni til að setja beint undir kaflann „Hvað áttum við gera betur“. En það er nauðsynlegt að þessi sjónarmið komi fram svo að sjálfstæðismenn geti sem flestir lagt mat á það hvort þeir séu sammála þessu mati eða ekki.
1) Innganga í EES (sjá nánari rökstuðning í Viðauka 1).
2) Stuðningsyfirlýsing Íslands við innrás Bandaríkjamanna í Írak. Bæði stuðningsyfirlýsingin og ákvörðunartökuferlið.
Það er margt sem Sjálfstæðisflokkurinn hefði mátt gera betur eins og rakið er í þessu skjali. Sjálfsagt má finna fleiri dæmi um mistök eða eitthvað sem betur mátti gera en hér eru nefnd. Nú er flokknum nauðsynlegt að líta til þessarar gagnrýni og sjá til þess að mistök af þessum toga endurtaki sig ekki. Ekkert þeirra mistaka sem hér hefur verið nefnd má rekja til stefnu flokksins. Stefna Sjálfstæðisflokksins brást ekki, heldur fólk. Hrun íslensks efnahagskerfis orsakast af mörgum samverkandi þáttum, þ.m.t. rekstri eigenda og stjórnenda bankanna (sem settu þá í þrot), bankakreppunni og lausafjárþurrðar í heiminum. Sjálfstæðisflokkurinn getur einvörðungu borið ábyrgð á fulltrúum sínum og þeirra aðgerðum eða aðgerðaleysi þeirra, en ekki bankamönnum eða stöðu alþjóðasamfélagsins hverju sinni. Það er á tímum sem þessum sem hvað mest þörf er á að fylgja stefnu Sjálfstæðisflokksins – að dregnum lærdómi af framansögðu.
Skjal þetta unnu:
Sigurður Örn Ágústsson, nefndarformaður
Ólafur Klemensson
Stefán S. Guðjónsson
Skafti Harðarson
Loftur Altice Þorsteinsson
Þór Vilhjálmsson
Auk aðkomu og athugasemda fjölda annarra.
Viðauki 1
Rökstuðningur Lofts Altice Þorsteinssonar um að innganga í EES hafi verið mistök í stjórnartíð flokksins;
Innganga í Evrópska efnahagssvæðið (EES). Alþingi getur leyft, bannað eða takmarkað athafnir landsmanna. Hvað sem það gerir, ber það ábyrgð á ákvörðuninni. Skaðabóta-ábyrgð myndast ef Alþingi gætir ekki eðlilegs meðal-hófs. Hins vegar ber Alþingi ekki ábyrgð á Stjórnarskrár-ákvæðum. Þar stendur þjóðin sjálf til ábyrgðar.
Með inngöngu í EES 1.janúar 1994 var stigið skref sem við fyrstu sýn virtist sumum heilladrjúgt, en átti eftir að verða örlagaríkt. Beint orsakasamband er á milli inngöngunnar og þeirra stórkostlegu erfiðleika sem Icesave reikningar Landsbankans eru að valda okkur. Alþingi hafnaði kröfu margra um þjóðaratkvæði og kaus því að bera sjálft ábyrgð á inngöngunni í Evrópska efnahagssvæðið.
Inngangan í EES kom í stað tvíhliða fríverzlunar-samnings frá 1972, sem landið hafði við Efnahagsbandalag Evrópu (EB). Tvíhliða samningurinn hefði ekki leyft stofnun innlánsreikninga Íslendsku bankanna erlendis og því var með inngöngunni gerð stefnubreyting, sem sannanlega leiddi til Icesave hörmunganna og var samningurinn algjörlega á ábyrgð Alþingis. Hin neikvæðu áhrif samningsins eru staðreynd og þau hverfa ekki þótt einhver jákvæð áhrif megi mögulega rekja til hans.
Ákvörðun Alþingis um inngöngu í EES var umdeild og samþykkt með naumum meirihluta þingmanna, eða 33 þingmönnum af 63. Andvígir voru 23 en 7 sátu hjá. Sjálfstæðisflokkurinn var klofinn um málið, þótt flestir þingmenn hans hafi greitt atkvæði með samningnum. Aþýðuflokkurinn var einhuga um EES samninginn, eins og ávallt þegar afsal landréttinda var til umræðu. Samfylkingin, rétt borinn arftaki Alþýðuflokks, er enn við sama heygarðshornið.
Hér eru smá hugleiðingar um starfsemi Seðlabankans, sem ég tók saman í tengslum við starf okkar í þessum hópi. Ég tel, að Alþingi eigi að móta peningastefnuna og Seðlabankann eigi að leggja niður. Jafnframt er niðurstaða mín sú, að taka eigi upp "reglu-bundna peningastefnu" undir stjórn myntráðs.
Frjáls peningamarkaður ætti að vera forgangsverkefni Sjálfstæðisflokksins og það fyrirkomulag næst aðeins með reglu-bundinni peningastefnu.
<><><>
Peningastefna Seðlabankans.
Að því er bezt verður séð, var mótun peningastefnunnar alfarið í höndum Seðlabankans. Í lögum um bankann númer 36 frá 2001 er þó gefin leiðbeining varðandi markmið:
<<<
3. grein. Meginmarkmið Seðlabanka Íslands er að stuðla að stöðugu verðlagi. Með samþykki forsætisráðherra er Seðlabankanum heimilt að lýsa yfir tölulegu markmiði um verðbólgu. Seðlabankinn skal stuðla að framgangi stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, enda telji hann það ekki ganga gegn meginmarkmiði sínu skv. 1. mgr. (sjálfstæði bankans).
<<<
Seðlabankinn kaus að ná stöðugleika með "torgreindri peningastefnu" (discretionary monetary policy), sem er í samræmi við ríkjandi stefnu Seðlabanka í nálægum löndum. Hinn möguleikinn var "reglu-bundin peningastefna" (rule-bound monetary policy) sem er aðferð myntráða. Augljóst má telja, að Seðlabankinn veðjaði á rangan hest.
Í stórum dráttum var aðferð Seðlabankans fólgin í verðbólgu-markmiði og beitingu stýrivaxta, til að ná því. Stefnt var að 2,5% hámarks-verðbólgu, yfir 12 mánaða tímabil. Í lokuðu hagkerfi eða mjög stóru, er líklegt að svona stýring kunni að takast, en draga verður í efa að aðferðin eigi við í smáum og einhæfum hagkerfum, sem þar að auki eru galopin fyrir alþjóðlegu fjármagni.
Ekki verður betur séð, en stýrivaxtahækkanir Seðlabankans hafi virkað á hagkerfið eins og ópíum á eiturlyfjasjúkling. Stöðugt þurfti stærri skammt til að viðhalda áhrifunum. Hærri vextir löðuðu að aukið fjármagn í leit að vaxtaskipta-hagnaði og afleiðingin var fölsk velmegun. Af þessu leiddi velmegunar-verðbólga, sem Seðlabankinn reyndi að kæfa með hærri stýrivöxtum og hærra gengi Krónunnar. Hækkanir stýrivaxtanna leiddu til togstreitu misvísandi afleiðinga og verðbólgan stóð uppi sem sigurvegari.
Menn ættu að spyrja sig, hvort Seðlabankinn eigi ekki að fá skýrari fyrirmæli frá Alþingi. Reynslan sýnir að "torgreind peningastefna" er varasöm leið að stöðugleika og líkur benda til að stöðugleiki náist alls ekki undir stjórn seðlabanka. Ef Alþingi er alvara með að hafa stöðugleika sem markmið peningastefnunnar, ættu menn að íhuga að taka upp "reglu-bundna peningastefnu", undir stjórn myntráðs.(L4)
20.02.2009: Loftur Altice Þorsteinsson
Eftir hraðlestur þessarar skýslu er ekki hægt annað en að þakka höfundum skýrslunnar. Sjálfstæðisflokkurinn ætlar að andurbyggja traust meðal flokksmanna og þjóðar. Í þeirri vinnu er ekkert nauðsinlegra en að fara yfir það sem mistóks í stjórnun landsins undanfarna áratugi og viðurkenna þau og biðjast afsökunar. En eitt er það sem vantar stórkostleg inn í þessa skýrslu þ.e hvernig var staðið að þvi að einkavæða auðlind sjávar og hvernig tóks til með það verkefni? Það er krafa mín að sjálfstæðisflokkurinn hefji málefnanlegar umræður um sjávarútvegsmál, án upphrópanna og án fordóma.
Varðandi þetta:
"Ekkert þeirra mistaka sem hér hefur verið nefnd má rekja til stefnu flokksins. Stefna Sjálfstæðisflokksins brást ekki, heldur fólk. ... Það er á tímum sem þessum sem hvað mest þörf er á að fylgja stefnu Sjálfstæðisflokksins – að dregnum lærdómi af framansögðu."
Fyrir forvitnissakir. Er hér átt við stefnu Sjálfstæðisflokksins í víðustum skilningi þess orðs, þ.e. allt sem samþykkt hefur verið á landsfundum flokksins o.s.frv., eða meginstefnu hans, þ.e. Sjálfstæðisstefnuna?
Það verður að játa Hjörtur, að "stefna Sjálfstæðisflokksins" var ekki skilgreind nákvæmlega í vinnuhópnum. Hugsanlega eru menn með örlítið mismunandi viðhorf til þess og ætti ekki að koma að sök. Ég skil málið svo, að við séum að tala um atvinnu-stefnu flokksins, það er að segja frelsi einstaklingsins til athafna, innan eðlilegs ramma samfélagsins.
Hins vegar hef ég sjálfur einnig aðra sýn á málið, sem varðar sjálfstæði þjóðarinnar. "Stefna Sjálfstæðisflokksins" er auðvitað "Íslandi allt" og afsal fullveldis kemur ekki til álita. Með samningnum um EES, lögðum við hins vegar á tæpasta vað og ég tel að það hafi verið mistök. Um þetta eru ekki allir Sjálfstæðismenn mér sammála og auðvitað ekki höfuðpaur þeirrar svaðil-ferðar Jón Baldvin Hannibalsson.
Ég vil þakka höfundum þessarar skýrslu, ef flokkurinn (forystan) ber gæfu til þess að horfast í augu við þær staðreyndir og niðurstöður sem fram koma í þessari skýrslu þá held ég að flokkurinn eigi nokkuð góða von um að verða aftur "stétt með stétt". Hins vegar langar mig að koma með smá ábendingu um breytt orðaval í lið 8e þar sem segir að " Flokkurinn verður að hlusta á baklandið, og má ekki veigra sér við að ræða eldfim mál – áður en í óefni er komið ", mér finnst að það sé frekar foysta flokksins sem verði að hlusta á baklandið. AÐ öðru leyti frábært framtak.
Þetta er frábær skýrsla, loksins virðist örla á tengingu við raunveruleikann innan Sjálfstæðisflokksins, ég vona innilega að sjálfstæðismenn fari inn á þær brautir sem þessi skýrsla markar, sem er opin og heiðarleg umræða þar sem skoðanir og ákvarðanir flokksforystunnar eru ekki heilagar kýr, og óeðlilegt telst að menn viðri skoðanir sem hugsanlega eru forystunni ekki að skapi.
Ég vil þó gagnrýna setninguna "Stefna Sjálfstæðisflokksins brást ekki, heldur fólk.". Stefna flokks verður ekki aðskilin frá fólkinu sem framkvæmir hana, vegna þess að það er ekki það sem er samþykkt á flokksþingum sem skiptir máli, heldur það sem er framkvæmt. Framkvæmdin er hin raunverulega stefna, og ef samþykktirnar eru ekki í línu við framkvæmdina, þá er það einfaldlega efni til meira vantrausts.
Til að enda á jákvæðu nótunum, þá er ég afar ánægður með að sjá setninguna "Sjálfstæðisflokkurinn hefði mátt beita sér fyrir meira gagnsæi í viðskiptum almennt og eflingu siðvits". Mig langar að benda á að málsmetandi fólk innan sjálfstæðisflokksins er enn þann dag í dag að færa rök fyrir bókstafstúlkun laga, þar sem dómstólum eru settar skorður við því að nota siðferðisrök og framkvæmdavaldið fari eftir bókstaf laganna, óháð anda þeirra eða inntaki. Þessi afstaða hefur að mínu viti leitt til hnignunar siðvits og viðskiptasiðferðis, sem aftur hefur leitt til sjálfhverfar hegðunar í íslenskum stjórnunarkúltúr, sem er ein af rótum bankahrunsins að mínu mati.
Frábær skýrsla.
Mörg mál sem mikilvægt er að ræða betur og gera upp.
EES deilan finnst mér þó frekar grunn. Icesave varð ekki valdur að hruninu. Þegar hrunið kom þá var hinsvegar Icesave ansi stór biti.
Ég held að Ísland hefði ekki dafnað eðlilega utan EES eða annars konar viðskiptasambands við ESB. Við hefðum farið inn í það fyrr eða seinna. Kostir þess að stunda frjáls viðskipti við Evrópu verða seint dregnir í efa.
Gallinn var að leyfa stofnun útibúa í útlöndum með ríkisábyrgð. Ég er nokkuð viss um að flest annað við EES samninginn sé okkur hagstætt. Þetta með útibúin og ríkisábyrgðina var ekki neytt ofan í okkur af EES heldur var þetta formsatriði við stofnun útibúana. Hefði verið farið rétt að við stofnun þeirra hefði þetta ekki farið svona illa.
Ég vil fagna því, að menn gera athugasemdir við skýrslu-drög vinnuhópsins. Við erum að leita sannleikans, en auðvitað höfum við aðeins tillögurétt um hann. Þær upplýsingar sem við höfum um efnahagshrunið er bara lítið brota-brot af heildarmyndinni. Líklega erum við bara að endurspegla hugmyndir almennings og setja í skipulegan búning. Menn mega bera þessa viðleitni saman við þvermóðsku forustumanna Samfylkingar.
Guðlaugur telur, "að ekki sé hægt að aðskilja stefnu flokks frá fólkinu sem framkvæmir hana". Þessu er ég ekki sammála. Hvað varðar Sjálfstæðisflokkinn, þá höfum við grunnhugmyndina um frelsi og sjálfstæði einstaklings og þjóðar. Við höfum einnig samþykktir landsfundar og annara stofnana flokksins. Í þriðja lagi höfum við framkvæmd, sem er í höndum einstaklinga.
Allir eru sjálfsagt fullir vilja til að þessir þrír framangreindir þættir séu í samhljóm, en ekki er víst að samstilling takist. Vinnuhópurinn hefur greint tilvik þar sem við teljum að svo hafi ekki verið. Það er mannlegt að gera mistök og ég vil taka fram að mér vitanlega hafa fulltrúar Sjálfstæðisflokksins hvergi farið viljandi af brautu.
Á vegum stjórnvalda er verið að rannsaka margar hliðar efnahagshrunsins, en vinnuhópurinn hefur afmarkað verkefni sem ekki er lokið. Einnig má halda því til haga, að hópurinn hefur sneitt hjá umfjöllun um aðra en flokksmenn okkar. Sterkur grunur um lögbrot beinist að stjórnendum viðskiptabankanna, auk þess sem Samfylkingin á algjörlega eftir að gera upp sín mál. Samfylkingin á sér auðvitað fortíð í Alþýðuflokki og á þeim bæ var spillingin heimilisvinur, eins og eldra fólk minnist.
Guðlaugur hefur vissulega rétt fyrir sér um mikilvægi þess að stefna og framkvæmd séu í samhljóm. Hugsanlega gæti Guðlaugur verið sáttur við setninguna svona:
"Stefna Sjálfstæðisflokksins brást ekki, heldur framkvæmd hennar" ?
Það er þetta rof sem vinnuhópurinn er að reyna að greina, svo að menn varist foraðið í framtíðinni. Að sjálfsögðu er þessi vandi ekkert sem Sjálfstæðisflokkurinn þarf sérstaklega að glíma við. Við erum hins vegar eini stjórnmálaflokkurinn sem hefur styrk til að horfa gagnrýnum augum á eigin verk.
Hér eru á ferðinni frábær drög um það sem miður fór í meðförum flokksins við stjórn efnahagsmála og eru það þó nokkuð mörg atriði. Þó eins og aðrir hér á undan hafa bent á er ég ekki alveg sammála umfjölluninni um EES-samninginn. Rétt er það að sá samningur opnaði fyrir það að hægt var að stofna ICESAVE-reikningana, en á sama tíma gat FME sett stopp á stofnun þeirra eftir því sem ég veit best þannig að EES-samningurinn er ekki einráður hvað þetta varðar.
Jafnframt fagna ég því að menn hafi sest niður og skoðað málin án samtengingar við persónur sem að þeim komu, þannig að þær séu ekki að skekkja umræðuna. Sérstaklega fagna ég þeirri niðurstöðu að menn eigi að axla pólitíska ábyrgð og víkja, en einmitt það er það sem maður heyrir í kringum sig sem helstu gagnrýnina á flokkinn þessa dagana. Því miður virðist það hins vegar ætla að vefjast fyrir mönnum að meta hvort og þá að hve miklu leiti þeir eigi hlut að máli hér þannig að fáir hafa séð ástæðu til að taka þetta skref. Það væri miður ef flokkurinn ætlar að apa hér eftir Samfylkingunni, þar sem þó bankamálaráðherra sagði af sér með afskaplega klaufarlegum hætti (þar sem hann skildi FME eftir stjórnlaust). Ábyrgðartilfinning hans ristir þó ekki dýpra en svo að hann er aftur kominn í framboð og nú eiga allir að treysta honum þar sem hann er búinn að segja af sér.
Ég held einmitt að margir okkar þingmanna sem lengst hafa setið og verið á Alþingi á meðan allt þetta tímabil stóð ættu að hugleiða hvort áframhaldandi seta þeirra á þingi sé það sem flokknum sé fyrir bestu. Við þurfum ekki bara að greina hvað fór úrskeiðis, við þurfum jafnframt að sýna það í verki að við tökum tillit til þess og fáum nýtt fólk til að bera merki okkar áfram. Sjálfstæðisflokkurinn hefur yfir mörgu mjög færu fólki á að skipa, þannig að ekki á að vera vandamál að fylla í skörð þeirra sem kjósa að axla sína pólitísku ábyrgð.
Að síðustu er síðan löngu orðið tímabært að flokkurinn biðji þjóðina afsökunar á þessum skakkaföllum. Þá afsökunarbeiðni hefur algerlega vantað og virðist helst sem talsmenn flokksins telji það ofar sér að biðjast afsökunar á þessu, þar sem þeir hafi ekki gert neitt af sér. Ég meina skútan er strand og ekki bara það, hún er illilega strand, og skipsstjórnendur segja að þeir hafi ekki gert neitt rangt af sér og þar af leiðandi sé þetta ekki þeim að kenna og þá um leið óþarfi að biðjast afsökunar. Ég veit alveg um dæmi þar sem skipstjórnendur og jafnframt flugmenn hafa lent í vandræðum en brugðist það snilldarlega við að skaðinn var lítill eða allavega því hafi verið bjargað sem bjargað verður og hafi þá um leið verið álitnar hetjur, en því miður þá er brotlending íslenska hagkerfisins með það afgerandi hætti að varla hefði verið hægt að gera verr. Af þeim sökum er ég þeirrar skoðunar að við getum ekki talið þá sem við stjórnvölinn voru í þetta skipti til þeirra sem hafi unnið afrek. Og afleiðingarnar af því þurfa þeir að bera og biðja þjóðina afsökunar, en slík afsökunarbeiðni er að mínu mati forsenda þess að við fáum unnið traust þjóðarinnar aftur, nokkuð sem er mikil vöntun á þessa dagana.
Fyrir þessa skýrslu ber að þakka. Gagnrýni á þá einstaklinga sem fóru með framkvæmdavaldið fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins er trúverðug og rökstudd. Ég er sammála Sigurði Geirssyni um þá kröfu að afsökunarbeiðni sé tímabær. Þá fæ ég ekki séð hvernig sjálfstæðismenn eiga að fara að því að flykkja sér utanum þá einstaklinga sem sannarlega bera pólitíska ábyrgð í komandi kosningum. Hvernig eigum við t.d. að sannfæra okkur sjálf um að þeir sem gegndu ráðherraembættum og mikilvægum embættum innan framkvæmdavaldsins á síðustu árum eigi að vera leiðtogar í endurreisnarstarfi? Er framboð þeirra til embætta innan flokksins og framboð þeirra til Alþingis ekki þversögn? Einstaklingar sem jafnvel enn þann dag í dag koma fram með óásættanlegum hroka sem jaðrar við pólitíska siðblindu. Siðblindu sem er ekki ólík þeirri viðskiptalegu siðblindu sem einmitt á svo ríkan þátt í þeim hluta kreppunnar sem er af íslenskum toga.
Leggja verður áherðslu á að vinnuhópurinn er hvorki dómstóll né rannsóknarnefnd. Við höfum ekki haft aðgang að neinum gögnum sem ekki eru öllum öðrum aðgengileg. Fyrr á þessari slóð, hef ég hef orðar þessa stöðu svo:
>>>Við erum að leita sannleikans, en auðvitað höfum við aðeins tillögurétt um hann. Þær upplýsingar sem við höfum um efnahagshrunið er bara lítið brota-brot af heildarmyndinni. Líklega erum við bara að endurspegla hugmyndir almennings og setja í skipulegan búning.<<<
Eitt af því sem hefur vafist fyrir sumum, er áhrif leikreglna á framvindu í hagkerfinu. Öllum má þó vera ljóst, að menn setja lög og gera samninga til að móta umgjörð og hafa áhrif á framvindu. Þetta er það sem við nefnum leikreglur.
Það er annað mál hversu mikil áhrif leikreglur hafa á atburði í samfélaginu. Væntanlega eru áhrifin háð aðstæðum hverju sinni og eðlilega er mat manna mismunandi, enda erum við ekki að fást við vísindi heldur fræði. Aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu (EES) er dæmi um eina leikreglu, sem hefur verið til umræðu og um hana eru skiptar skoðanir.
Að mínu mati er hægt að líkja leikvelli efnahagsmálanna við skíðabrekku. Hættur eru víða í brekkunni og sumar eru merktar en aðrar ekki. Til að búa skíðamennina undir brunið er hægt að þjálfa þá í skíðafimi og útlista hvar hætturnar leynast í brekkunni. Samt munu einhverjir fara sér að voða.
Er framangreind útlistum nægileg úttekt á aðstæðum ? Ég held ekki, því að ekki hefur verið nefnd sú ábyrgð sem hönnuður brekkunnar hefur. Sá sem lagði brautina ber höfuð-ábyrgð á öryggi hennar. Verk hönnuðarins samsvarar lagasetningum og samningum sem efnahagskerfið lýtur. Ef leikreglurnar hefðu lítil áhrif á framvindu leiksins, væri þá ástæða til að setja þær ?
Hægt er að nefna þrjár leikreglur, að minnsta kosti, sem afgerandi áhrif höfðu á framvindu mála sem síðan leiddu til efnahagshrunsins.
? ??Árið 1971 var rift svonefndu Bretton Woods samkomulagi um stjórn peningamála í heiminum. Samkomulagið hafði verið í gildi 1944 - 1971 og fjallaði um fyrirkomulag sem hægt er að nefna tvöfalt-myntráð. US Dollar var studdur gullfæti og aðrir gjaldmiðlar síðan með bakstuðning af US Dollar. Við tók núverandi ófremdarástand með seðlabönkum, "stýrðu flotgengi" og hrikalegum gengissveiflum og hruni. Seðlabankar urðu ríkjandi og beittu svo nefndri "torgreindri peningastefnu" (discretionary monetary policy).
?
? ??Árið 1994 gekk í gildi aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu (EES), sem leyfði útrás bankanna og stofnun Icesave reikninga Landsbankans. Þar með var í gildi leikregla, sem gerði efnahagshrunið mögulegt. Þar með er ekki verið að skella allri skuldinni á þessa leikreglu. Ekki er heldur verið að afneita einhverjum jákvæðum áhrifum af EES-aðild.
?
? ??Árið 2001 voru sett lög frá Alþingi um Seðlabankann. Þar var "torgreind peningastefna" staðfest og seðlabanka hókus-pókus varð reglan. Afskipti seðlabankanna er leikur að eldi. Oftar en ekki, eru aðgerðir þeirra og "fínstillingar" verri en meinið sem þeim er ætlað að bæta. Auðvelt er að sýna fram á, að peningastefnan var stór orsakavaldur hrunsins. Minna má á, að lögin um Seðlabankann voru samþykkt af ÖLLUM þingmönnum á Alþingi.
Alþjóðleg efnahagsmál verða menn að greina í víðu samhengi. Svo framarlega sem leikmenn hafa ekki sýnt vítavert gáleysi, eða beinlínis glæpsamlega hegðun, verður að líta til leikreglna ekki síður en til frammistöðu einstakra leikmanna. Það er mannlegt að gera mistök í hita leiksins, en leikreglurnar eiga að vera vel og rækilega hugsaðar. Þess vegna hef ég lagt meiri áherðslu á leikreglurnar, en sumir aðrir.
Eitt af því sem við verðum að gera við núverandi aðstæður er að taka upp nýja peningastefnu, sem ekki leiðir okkur þráðbeint fram af hengifluginu. Þessi stefna er gagnstæð "torgreindri peningastefnu" Seðlabankans og hún nefnist "reglubundin peningastefna" (rule-bound monetary policy). Stjórn peningaútgáfunnar verður í höndum Myntráðs og afleiðingarnar eru stöðugleiki og traust.
Einkenni þessarar stefnu er að allar reglur varðandi gjaldmiðilinn liggja fyrir og eru auðskiljanlegar. Viðskiptalífið ákveður til dæmis peningamagn í umferð og vaxtastigið ákveðst af vaxtastigi á myntsvæði stoðmyntarinnar. Við að halda genginu föstu hættir gengisfall að bæta í verðbólguna og jafnframt stöðvast eignabruninn. Lánskjaravísitala verður óþörf því að gjaldmiðillinn sjálfur tekur við af vísitölunni sem verðmætatrygging.
dear independents party!
with a view in back mirror I personally think it is not the party that have failed, it is due to individuals in the party that have not taken the Icelandic hard working people in to consideration when letting people having posts that they do not have education for, I just think a total review of the party goal for the future is the best way to resolve the confidence.
best regards
O.Jansson
Loftur spyr hvort ég væri sáttari við "Stefna Sjálfstæðisflokksins brást ekki, heldur framkvæmd hennar" ?
Svarið er nei, ég væri ekki sáttari við þá setningu. Mig langar að útskýra aðeins betur hvað ég á við með því að stefna verði ekki aðskilin frá fólkinu sem framkvæmir hana.
Stefna segir til um hvert menn eru að fara. Þú getur sagst vera að fara eitthvað, gefið út yfirlýsingar og lagt inn leiðarvísi. Síðan getur þú farið eitthvað allt annað. Það er hin raunverulega stefna. Raunverulega stefnan helgast því fyrst og fremst af því hver er við stýrið, og í öðru lagi af yfirlýsingum um hvert menn vilja fara.
Í öðru lagi, þá er fólkið sem samþykkti stefnu flokksins það sama og valdi fólkið til forystu, væntanlega af því að það taldist hæfast til að framkvæma stefnu hans. Það verður því að teljast afar vafasamt að gefa í skyn að einhver annar hefði getað fylgt yfirlýstri stefnu flokksins með betri niðurstöðum. Hverjir eru í forystu, eru með öðrum orðum, hluti af stefnu flokksins.
Grunngildi haggast hins vegar ekki að mínu mati, burtséð frá hverir eru við stýrið. Ég mundi því vera mun sáttari við þessa setningu: "Grunngildi sjálfstæðisflokksins brugðust ekki, heldur stefna hans og framkvæmd hans á síðari árum"
Ég er ekki sammála skilningi þínum Guðlaugur á nokkrum hugtökum, en niðurstaða okkar er of svipuð til að gera mál úr þeim mismun. Að mínu mati er stefnan mörkuð í samþykktum landsfunda. Framkvæmdin er hins vegar fólgin í verkum þingmanna flokksins og ráðherra.